Едукативен водич

Женски полов систем

Женскиот полов систем е составен од надворешни и внатрешни полови органи. Надворешните полови органи го овозможуваат половиот акт и дотокот на семената течност во женскиот полов систем.

Внатрешните полови органи го овозможуваат сврзувањето на сперматозоидите, односно машката полова клетка, со јајце клетката, односно женската полова клетка, развивањето на ембрионот и плодот, носењето на бременоста, како и раѓањето.

Надворешни полови органи

• Срамно возвишение, односно Венерин брег – кај полово зрелите жени има форма на триаголник.
• Големи срамни усни.
• Мали срамни усни – сместени одвнатре на големите.
• Клиторис – задебелување каде се сврзуваат големите и малите срамни усни. Богат е со сетилни нерви.
• Девствена ципа, односно химен – граница помеѓу предворието на вагината и самата вагина. Има заштитна улога на внатрешните полови органи.

Внатрешни полови органи

Вагината е кус, растеглив мускулест орган кој ги поврзува надворешните полови органи со матката. Нормално во неа се наоѓаат млечно-кисели бактерии кои влијаат на одржувањето на киселата средина и го спречуваат навлегувањето на штетни бактерии во внатрешните органи.

Матката е мускулест орган. Кај жените неротки има форма на песочен часовник, додека по породувањето добива крушковидна форма. Основниот слој од ѕидот на матката претставува мускул кој е неопходен за истискување на плодот при породување. Внатрешниот слој на матката претставува слузница прекриена со голема мрежа од крвни садови.

Грлото на матката ја сврзува матката со вагината. Слузницата на грлото на матката има свои карактеристики. Во областа каде што се поврзува со вагината има многуслоен плоснат епител. Останатиот горен дел од грлото на матката одвнатре е покриен со клетки во цилиндрична форма. Меѓу нив има жлезди кои лачат слуз и формираат средина што го спречува навлегувањето на микроорганизми во матката.

Јајцеводите, односно Фалопиевите туби, се парен орган. Тие се издвојуваат од горниот дел на матката од двете страни и завршуваат во близина на јајчниците. Во тубата се движи јајце клетката за да стигне до матката, каде евентуално може да биде оплодена.

Јајчниците се парни органи со елипсовидна форма. Сместени се од двете страни над матката и се поврзани со маточните туби. Нивната основна функција е развој и одделување на јајце клетките, како и производство на хормони. Естрогените и прогестеронот влијаат врз половото созревање кај жената и помагаат во развојот, растењето и функционирањето на женските полови органи.

Рак и тумори

Постојат две групи на тумори: бенигни и малигни.

Што претставува ракот на грлото на матката?

Ракот на грлото на матката го зафаќа грлото на матката – органот кој ја поврзува вагината со матката. Нормалните клетки од слузницата на грлото на матката ја менуваат својата структура и почнуваат да се шират неконтролирано. Тоа најчесто е поврзано со инфекција со ХПВ.

Како резултат на оваа вирусна активност може да се образува маса од клетки на рак, односно тумор. Најчесто овој вид тумор има малигни карактеристики, односно расте и може да се прошири преку лимфниот систем и крвта.

Поврзаноста меѓу ракот на грлото на матката и ХПВ е забележана пред повеќе од 30 години. По спроведени вирусолошки, епидемиолошки и клинички испитувања, станало јасно дека основен причинител на болеста во најголем број случаи е човековиот папилома вирус, односно ХПВ, особено типовите 16 и 18.

Статистика

Ракот на грлото на матката е значајна причина за заболување и смртност кај жените. Според податоците на Светската здравствена организација, годишно во светот се регистрираат голем број нови случаи, а значителен број жени умираат како последица на ова заболување.

Кај нас секоја година заболуваат над 250 жени и, за жал, дел од нив умираат од рак на грлото на матката.

Кои се симптомите на ракот на грлото на матката?

Предраковите состојби и раните стадиуми на заболувањето обично не предизвикуваат болка или други клинички симптоми. Најчесто заболувањето се забележува кога е во поодминат стадиум, што е една од причините за високата смртност.

Најчести симптоми во напредната состојба

• Крварење вон менструалниот период.
• Крварење за време на полов акт или гинеколошки преглед.
• Подолга и пообилна менструација.
• Крварење по менопауза.
• Болки во долниот дел од стомакот.
• Болка за време на полов акт.
• Општа слабост на организмот.

Затоа е исклучително важно да се обрне внимание на превенцијата, вакцинацијата против ХПВ и редовните гинеколошки прегледи.

Кој може да заболи?

Основен причинител на ракот на грлото на матката е ХПВ, односно човековиот папиломавирус. Но за да се развие рак, покрај ХПВ инфекцијата може да бидат вклучени и други фактори, односно кофактори.

Можни кофактори

• Пушење – може да го намали природниот имунитет и способноста на клетките од имунолошкиот систем.
• Ослабен имунолошки систем – жените со намален имунитет имаат поголем ризик.
• Дефицит на фолна киселина – фолната киселина спаѓа во групата на витамин Б.
• Други фактори – индивидуалната здравствена состојба, животниот стил и изложеноста на инфекции може да влијаат врз ризикот.

Ризични групи

• Жени со ран почеток на сексуален живот.
• Жени кои често ги менуваат половите партнери.
• Жени кои често боледуваат од полово преносливи болести.
• Жени со лоша интимна хигиена.
• Жени кои родиле повеќепати.
• Жени кои родиле на многу рана возраст.
• Жени кои долго користат орални контрацептивни средства.

Предракови промени и ХПВ инфекција

ХПВ инфекцијата е едно од најчестите полово преносливи заболувања. Кај повеќето пациентки инфекцијата е минлива и поминува без последици. Грлото на матката е најчесто зафатениот орган поради приемливоста на епителот кон вирусот.

Често инфекцијата може да исчезне спонтано со тек на време, а вирусот може да биде елиминиран од имунолошкиот систем. Кај помал број жени може да дојде до влошување на состојбата и појава на заболување.

Манифестации на ХПВ инфекција

• Брадавици на грлото на матката, односно кондиломи – израстоци во внатрешноста на половите органи.
• Цервикална интраепителна неоплазма, односно CIN – хистолошка дијагноза добиена преку испитување на ткивото на грлото на матката.

Предраковите состојби не предизвикуваат никакви тегоби, затоа активно треба да се бараат преку редовни гинеколошки прегледи.

Степени на CIN

• CIN 1 – промена на нормалната структура на клетките само во долната третина од покривниот слој на грлото на матката.
• CIN 2 – долните две третини од епителниот слој содржат променети клетки, додека останатиот дел има нормална структура.
• CIN 3 – промената го зафаќа целиот епител. Во оваа група влегува и таканаречениот карцином in situ.

Лекување на предракова состојба

Кај CIN 1 и CIN 2 може да се применат методи за уништување или отстранување на променетата зона, како електротерапија, криотерапија или ласер. По третманот се неопходни периодични прегледи, колпоскопија и цитолошки размаски.

Кај CIN 3 може да се изврши конизација – конусовидно отстранување на дел од грлото на матката. Оваа процедура може да има дијагностичка или терапевтска цел.

Како да знаеме дали сме заболени?

Дијагностиката на напредна фаза на рак најчесто не е тешка, бидејќи може да има изразени симптоми. Но навременото откривање на ХПВ инфекцијата и предраковите состојби е најважно за успешно лекување и превенција.

Најчесто применети методи за рана дијагноза

Цитолошка дијагноза, односно ПАП тест – едноставна техника со која се откриваат променети или малигни клетки во епителот на грлото на матката. Со специјална шпатула се зема материјал од слузницата на грлото на матката, а добиените препарати се анализираат под микроскоп.

Цитолошката дијагноза е стандардна метода за рано откривање на предраковите промени и ракот на грлото на матката.

Хистолошко испитување – се смета за златен стандард за потврдување на дијагнозата. Со овој метод се испитува ткивото на грлото на матката.

Серолошки методи – се испитува крвниот серум за антитела против вирусните антигени.

Испитување на вирусна ДНК – се прави со PCR метода, односно полимераза верижна реакција.

Како се лекува рак на грлото на матката?

Во раните стадиуми од заболувањето може да се направи конизација, односно процедура на отстранување на ткиво во конусна форма, кое понатаму се испитува хистолошки.

Кај млади жени кои немаат родено, ако туморниот процес е ограничен и не е навлезен во лимфните јазли и крвотокот, конизацијата може да биде и конечна оперативна терапија. Потоа се неопходни редовни периодични гинеколошки прегледи.

Лекување во напреднати стадиуми

• Хемотерапија – третман со лекови кои делуваат на туморските клетки.
• Хистеректомија – операција со која се отстранува матката и други анатомски структури зафатени од туморскиот процес.
• Радикална хистеректомија – отстранување на матката, грлото на матката, дел од вагината и лимфните јазли во оваа област, кога е медицински потребно.